Puzzelstuk 1 – 1-3 jaar
De wereld ontdekken en autonomie ontwikkelen
In dit puzzelstuk ga je terug naar je peutertijd – een periode waarin je letterlijk en figuurlijk je eerste stappen zette in het ontdekken van de wereld om je heen. Dit is de tijd waarin je leerde lopen, praten en jezelf als eigen persoon begon te herkennen. Je ontwikkelt je eerste vormen van zelfstandigheid en wilskracht. De periode tussen je eerste en derde levensjaar wordt gekenmerkt door enorme sprongen in verschillende ontwikkelingsgebieden:
Cognitieve ontwikkeling
In deze periode begin je verbanden te leggen tussen oorzaak en gevolg. Je ontdekt dat als je een bal laat vallen, deze stuitert. Dat als je tegen een blokkentoren duwt, deze omvalt. Je begint ook woorden te koppelen aan voorwerpen en acties – de start van je taalontwikkeling. Het symbolisch denken ontwikkelt zich: je kunt doen alsof een banaan een telefoon is of een doos een auto.
Emotionele ontwikkeling
Dit is de tijd waarin je ‘ikje’ ontwaakt. Je ontdekt dat je een eigen wil hebt en wilt deze ook gebruiken – het beroemde ‘zelf doen!’ van peuters. Deze ontluikende autonomie kan leiden tot frustratie als iets niet lukt of als je iets niet mag. Driftbuien zijn in deze fase heel normaal en zelfs gezond: ze laten zien dat je leert omgaan met grenzen en teleurstellingen.
Sociale ontwikkeling
Dit is de periode waarin spiegelen en imiteren centraal staat. Je leert wie je bent door naar anderen te kijken en hun gedrag na te doen. Je herkent jezelf in de spiegel en begint te begrijpen dat je een eigen persoon bent. Deze spiegelfase is cruciaal: hoe meer positieve spiegelmomenten je krijgt (van ouders, broertjes/zusjes, andere kinderen), hoe beter je leert wie je bent en wat je kunt. De eerste echte sociale interacties ontstaan – samen spelen, delen (of juist niet willen delen) en het begin van empathie.
Lichamelijke ontwikkeling
Van wankele eerste stapjes ontwikkel je je tot een peuter die kan rennen, klimmen en springen. Je fijne motoriek verbetert ook: je leert een lepel vast te houden, te tekenen, en kleine voorwerpen op te pakken.
De balans tussen vrijheid en veiligheid
Hoe vrij een peuter zich voelt om op al deze gebieden te experimenteren en zichzelf te zijn, wordt sterk bepaald door de reacties van de ouders of verzorgers. Een gezonde ontwikkeling vraagt om drie belangrijke elementen:
Ruimte voor experiment:
Een peuter heeft letterlijk en figuurlijk ruimte nodig om te ontdekken. Dit betekent een veilige omgeving waar niet alles verboden is, maar waar wel duidelijke grenzen zijn. Te veel chaos kan overweldigend zijn, terwijl te veel controle verstikkend werkt.
Consistente, liefdevolle begrenzing:
Grenzen geven veiligheid, maar moeten wel voorspelbaar en begrijpelijk zijn voor een peuter. De manier waarop er wordt begrensd is cruciaal – rustig en duidelijk werkt beter dan streng of angstig.
Emotionele beschikbaarheid:
Een peuter heeft behoefte aan een veilige haven – iemand die er is om hem of haar te troosten als iets niet lukt of om succes mee te delen. Vaste rituelen en voorspelbare reacties zijn hierbij essentieel.
Stel je peuter Bo voor. Ze is net twee jaar geworden en zit vol energie om de wereld te ontdekken. Als Bo’s vader thuiskomt van zijn werk, heeft hij een vast ritueel: eerst even rustig samen spelen met Bo, waarbij hij haar de ruimte geeft om zelf te ontdekken maar tegelijkertijd wel een oogje in het zeil houdt. Bo voelt zich veilig om te experimenteren omdat ze weet dat papa er is als het nodig is. Wanneer Bo gefrustreerd raakt omdat iets niet lukt, krijgt ze de ruimte om deze emoties te uiten. Haar vader blijft rustig, erkent haar frustratie (‘Ja, dat is ook lastig hè?’) en moedigt haar aan om het nog eens te proberen of biedt hulp aan als Bo er zelf om vraagt. Er zijn duidelijke grenzen – zoals dat Bo niet op het aanrecht mag klimmen – maar binnen die grenzen krijgt ze alle ruimte om te experimenteren.
Niet alle peuters krijgen dezelfde kans om vrij te experimenteren. De driejarige Diana heeft een moeder die momenteel door een drukke fase op haar werk gaat. Hierdoor heeft ze minder energie om Diana’s ontdekkingstocht te begeleiden. Ze corrigeert Diana vaak snel en streng als ze iets nieuws probeert (‘Niet doen! Dat is gevaarlijk!’). Deze woorden en toon dragen een zware emotionele lading die Diana oppikt – ze wordt voorzichtiger en durft steeds minder dingen zelf te proberen.
Het eerste jaar
De doorwerking van je peutertijd
Als er voldoende veiligheid en ruimte is in deze periode, kunnen ervaringen tijdens de peutertijd leiden tot de volgende overtuigingen:
- Ik mag er zijn met al mijn gevoelens.
- Ik kan dingen zelf proberen.
- Als iets niet lukt, kan ik hulp vragen.
Als een ouder weinig ruimte heeft en vanuit veel controle en correctie reageert, kunnen de volgende overtuigingen ontstaan:
- Ik moet voorzichtig zijn, anders gaat het mis.
- Mijn gevoelens zijn niet oké.
- Ik kan het toch niet.
Dit kan leiden tot:
- terugtrekken en vermijden van nieuwe situaties
- dichtslaan bij uitdagingen
- overmatig aanpassen aan wat anderen willen
- of juist: in verzet gaan en grenzen blijven opzoeken
Als een ouder inconsistent is en weinig structuur en begrenzing biedt, kunnen de volgende overtuigingen ontstaan:
- Ik moet alles zelf uitzoeken.
- Niemand helpt me als het moeilijk wordt.
- Chaos is normaal.
Dit kan leiden tot:
- moeite met rust vinden
- constant grenzen opzoeken
- weinig vertrouwen in hulp van anderen
Vragen om je peutertijd te verkennen
Ga in gesprek met je ouders/verzorgers of reflecteer zelf op deze vragen.
- Hoe reageerden mijn ouders als ik iets zelf wilde doen? Werd ik aangemoedigd of juist afgeremd?
- Hoe werd er omgegaan met situaties waarin ik bang was?
- Hoe werd er gereageerd op mijn driftbuien of momenten van frustratie?
- Welke ruimte kreeg ik om te experimenteren?
- Hoe ging ik om met ‘nee’ of regels?
- Bij wie zocht ik troost als iets niet lukte?
- Hoe werd er omgegaan met mijn eerste woordjes en pogingen tot communicatie?
- Hoe verliepen mijn eerste sociale contacten?
Journaloefening
Je peutertijd hervinden
Neem tijd om te schrijven over wat je hebt ontdekt.
Hey lieve vrouw
Je bent aan het einde gekomen van dit puzzelstuk, wellicht reis je nu verder door óf reis je terug naar onderdelen in dit puzzelstuk waar je nog even bij stil wilt staan.
Een pauze nemen kan ook fijn zijn om inzichten en ervaringen te laten indalen. Alles is goed, jij bepaalt jouw tempo ![]()
