Module 6a · Het pad van de vermijder
Hey!
Kom lekker te zitten,
schuif fijn aan bij deze module
welkom
In deze module ga je de diepte in: je onderzoekt hoe vermijding zich bij jou manifesteert, waar het vandaan komt en hoe je op een nieuwe manier met spanning kunt omgaan. Je volgt het verhaal van Anisa en doet oefeningen die je helpen om van weggaan naar aanwezig te blijven.
In verbindingsvol contact met jouw vermijdingsdeel
De vermijder in jou heeft je ooit geholpen om rust te vinden in overweldigende situaties. Deze kant van je reageerde precies zoals het op dat moment nodig was, toen terugtrekken de veiligste optie leek. Hoewel het een beschermingsmechanisme is dat destijds waardevol voor je was, merk je misschien dat het je op dit moment in je leven niet meer zo helpt. Het constant vermijden van moeilijke situaties kan uitputtend zijn – alsof je altijd op je hoede moet zijn voor wat er komen gaat.
Zolang je (onbewust) vanuit de vermijder in jou blijft reageren, kan het voelen alsof je steeds verder van jezelf en anderen verwijderd raakt.
Zodra je je opent voor wat zich onder dit beschermingsmechanisme schuilhoudt, kun je langzaam maar zeker ontdekken hoe je – ondanks je neiging om weg te bewegen – op een veilige manier aanwezig kunt blijven in spannende en triggerende situaties.
In dit proces is het belangrijk om te onthouden dat vermijden niet fout is, dat is het nu niet en dat is het nooit geweest. In de basis is het een strategie die je ooit heeft geholpen om te overleven. Je mag er nu met mildheid naar kijken en je mag gaan experimenteren met nieuwe manieren van reageren.
Het doel van deze cursus is om je beschermingsmechanisme te integreren in je dagelijkse bestaan, zodat je steeds vroeger herkent wanneer vermijding opkomt. Hierdoor kun je bewuster kiezen: soms is afstand nemen precies wat je nodig hebt op dat moment. Op andere momenten kun je er misschien wel bewust voor kiezen aanwezig te blijven. Deze balans helpt je om kalmer door je dag te gaan en meer voldoening te ervaren in contact met jezelf en anderen.
In dit deel ga je op verkenningstocht naar je vermijdingsreactie. Onderweg ontdek je hoe je, stap voor stap en op jouw tempo, kunt groeien – van de neiging om (soms grillig) weg te willen lopen uit een situatie, naar op een veilige manier in verbinding blijven. Om deze ontwikkeling door te kunnen maken, volgen we in deze module het verhaal van Anisa, die net als jij leert hoe vermijding in haar leven werkt.
We zien hoe ze vastloopt op bepaalde momenten, maar ook hoe ze van iemand die vooral wegblijft (of wegloopt) van lastige situaties, groeit naar iemand die leert om meer aanwezig te blijven in contact met anderen.
Door haar reis te volgen, leer je hoe jij:
- je vermijdingsreactie kunt herkennen;
- kunt voelen welke gevoelens en behoeften onder het vermijden liggen;
- je eigen tempo kunt respecteren én jezelf kunt uitdagen om te blijven groeien;
- je natuurlijke kwaliteiten bewust kunt inzetten.
Na het verhaal van Anisa vind je twee video’s die je helpen om op een diepere laag contact te maken met de vermijder in jou. Tijdens de video’s gaat je ratio even uit en maak je contact met je gevoelslaag:
- In de eerste video maak je kennis met drie delen van jezelf door middel van een reflectieve oefening. Je gezonde deel, je vermijdende deel en je gevoelige deel krijgen elk een stem, waarbij het vermijdende deel (je beschermingsmechanisme) de meeste aandacht krijgt. Zodra je naar alle delen hebt geluisterd en specifiek hebt ingezoomd op je vermijdende deel, kun je door naar de volgende video.
- In de tweede video ga je aan de slag met Somatic Experience en duik je dieper in je gevoelige (trauma)deel. Via beweging en ademhaling reis je door de lagen met spanning heen in jouw lichaam. Zo ontstaat er ruimte voor het ontladen en het loslaten van vastgezette emoties.
Deel 1: Het pad van de vermijder begrijpen
Als je tussen twee werelden leeft
Ik neem je mee in het verhaal van Anisa.
De vele gezichten
van je vermijdingsreactie
Anisa’s verhaal toont hoe een alledaagse situatie een vermijdingsreactie kan oproepen en hoe deze reactie (vaak onopgemerkt) je dagelijkse interacties beïnvloedt. Kijk ook maar eens naar deze situaties:
In intieme relaties
Je partner stuurt je ‘s ochtends een appje met de vraag of je op weg naar huis nog wat fruit wilt halen. Je voelt direct een frons op je voorhoofd verschijnen en merkt dat je lichaam zich een beetje terugtrekt. In plaats van te reageren, laat je het bericht liggen – je wilt nu gewoon je dag door zonder na te denken over later. Als je partner later nogmaals appt omdat die ziet dat je het bericht hebt gelezen maar jouw reactie uitblijft, stuur je alleen een kort duimpje: ‘ga ik regelen’. Eenmaal thuis ontstaat er spanning, omdat je je partner niet eerder hebt laten weten wat je wilde of kon doen. Je merkt dat je allerlei verklaringen geeft, maar niet echt kunt uitleggen waarom directe communicatie zo moeilijk voor je is.
In professionele situaties
Een collega stuurt je bijvoorbeeld een mail over een project dat je samen moet oppakken. Je leest de mail, maar besluit er nog niet op te reageren omdat je eerst iets moet uitzoeken. De mail blijft in je onderbewuste zweven, creëert onrust, maar je blijft het moment van reageren voor je uitschuiven – zeker als je misschien moet toegeven dat je een deel nog niet af hebt.
In sociale situaties
Als vrienden een serieus onderwerp bespreken, zoals het vertrek van een gezamenlijke vriend naar een oorlogsgebied voor werk, merk je dat je geen duidelijke positie inneemt. Je zegt tegen de een ‘Ja, ik snap wat je bedoelt’ en tegen de ander ‘Jouw punt is ook heel begrijpelijk’. Je probeert het gesprek zelfs een lichtere wending te geven door het over andere kwaliteiten van die persoon te hebben, om maar niet te diep in de mogelijk pijnlijke kant van de situatie te hoeven duiken.
Tijdens het studeren of plannen
Je maakt bijvoorbeeld een planning voor je dag, maar zodra er een uitnodiging voor koffie komt, gebruik je dit als legitieme reden om je planning los te laten. Je vertelt jezelf dat sociaal contact ook belangrijk is, dat je straks productiever zult zijn na wat ontspanning. Ondertussen stapelen de taken zich op en groeit de onrust in je systeem.
In al deze situaties kunnen oude gevoelens van diepe onmacht en teleurstelling naar boven komen. Het is voor een vermijder niet vreemd om in een maalstroom van gedachten terecht te komen:
Het is makkelijker om het maar te laten.
Waarom maak ik er ook zo’n probleem van?
Waarom lukt het me nou niet om gewoon te zeggen wat ik wil?
Als ik echt zeg wat ik vind, willen ze vast niets meer met me te maken hebben.
Ze zullen wel denken dat ik geen eigen mening heb.
Het bijzondere aan vermijding is dat het vaak minder zichtbaar is dan bevriezen of vechten. Waar een bevriezer ‘stilvalt’ en een vechter in verzet komt, kan een vermijder nog steeds sociaal en toegankelijk overkomen. Je bent er wel, maar ook weer niet helemaal. Je doet mee, maar houdt ook afstand. Deze constante beweging tussen twee polen kan uitputtend zijn, vooral omdat het zo subtiel en ‘sociaal geaccepteerd’ is dat anderen (en jijzelf) de reactie niet altijd herkent.
Journaloefening
Herken je vermijdingsreactie
Sta even stil bij de beschreven situaties. Pak je pen en papier erbij en schrijf voor jezelf op.
Your nervous system remembers every time you ignored your boundaries, silenced your needs, or pushed through exhaustion. Listen to its whispers before they turn into screams.
— Vex King
Deel 2: De vermijder doorvoelen
Je vermijdingsreactie van binnenuit begrijpen
Een vermijdingsreactie ontwikkelt zich meestal in je vroege jeugd, waar je als kind leerde dat het veiliger was om conflict of confrontatie uit de weg te gaan. Anisa groeide bijvoorbeeld op in een gezin waar haar ouders altijd heel positief ingesteld waren. Als zij of haar zusje verdrietig was, werd er snel naar afleiding gezocht – een lolly, een wandeling, een spelletje. Moeilijke gevoelens werden niet besproken maar weggestopt.
Pas toen Anisa ouder werd en een relatie kreeg, zag ze hoe andere mensen wel over moeilijke dingen konden praten. Ze zag dat dit kon leiden tot diepere verbinding. Maar zelf had ze die vaardigheid nooit ontwikkeld – ze had geleerd om alles een positieve draai te geven, net zoals haar ouders deden.
De vermijdingsreactie kan zich ontwikkelen in omgevingen waar:
- weinig ruimte is voor het uiten van verschillende meningen
- je nooit weet waar je aan toe bent door onvoorspelbare reacties
- je je steeds moet aanpassen aan de wensen en behoeften van anderen
- weinig aandacht is voor wat jij wilde of nodig had
- conflicten of spanningen worden weggewuifd
- een ouder zich vaak terugtrekt of emotioneel afwezig is
- wel fysiek contact is, maar geen echte verbinding
Toch zijn het niet alleen externe factoren die ervoor zorgen dat je sneller geneigd bent om vermijden als beschermingsmechanisme in te zetten. Ook je karakter speelt hierin een rol. Zo had Anisa van nature al een meer teruggetrokken, observerende aard – als peuter keek ze eerst lang toe voordat ze meedeed met andere kinderen. Andere persoonlijkheidskenmerken die typerend voor de vermijder zijn:
- een natuurlijke neiging tot observeren en analyseren
- een afwachtende houding in sociale situaties
- behoedzaamheid bij het maken van keuzes
- een gevoelig temperament
- de neiging om eerst te willen begrijpen voor je handelt
- een talent voor het zien van verschillende perspectieven
Wil je meer inzicht krijgen in jouw vermijdingsreactie en waar deze vandaan komt? Pak dan de opdrachten uit het puzzeldocument er eens bij – op een moment dat jou uitkomt.
In gesprek met je innerlijke stemmen
Om te begrijpen wat er gebeurt als je vermijdingsreactie het overneemt, keren we terug naar de ei-theorie uit de introductie van deze cursus. Je herinnert je vast dat we allemaal drie delen in ons dragen: een gezond deel, een overleefdeel en een traumadeel. Deze delen bepalen samen hoe je reageert op uitdagende momenten.
Deze verschillende delen in jou hebben ook elk hun eigen stem – ze hebben letterlijk een eigen manier waarop ze zich uitdrukken en gehoord willen worden. Je gezonde deel spreekt vanuit rust en overzicht, als een kalme stem die weet wat helpend is. Je overleefdeel uit zich als een voorzichtige, beschermende stem die je wil behoeden voor afwijzing. Je traumadeel praat met een zachte, kwetsbare stem, die vaak verstopt zit onder alle voorzichtigheid maar ook gehoord wil worden.
In de volgende video ga je deze verschillende stemmen in jezelf verkennen. Door elk deel een eigen stem te geven, ontdek je wat je vermijdingsreactie je probeert te vertellen. In deze video is er het meeste aandacht voor je overleefdeel.
Deze video-oefening is bedoeld om vaker te doen. Juist door herhaling leer je je stemmen steeds beter (her)kennen en krijg je steeds beter door hoe jouw vermijding werkt. Hierdoor groeit je bewustwording en kun je op een gegeven moment al tijdens een spannend moment herkennen: ah, ik zit in mijn vermijdingsreactie en ik weet waarom.
Blijf daarom nieuwsgierig bij elke herhaling. Je zult merken dat je stem steeds nieuwe woorden vindt om zich uit te drukken en zo wordt je kritische stem als het ware een oude bekende. Waar deze stem je eerst misschien nog afschrikte, kun je er na een tijdje vanuit compassie naar luisteren. Je hoort niet alleen meer de kritiek, maar ook de beschermende boodschap erachter. En vanuit die zachtheid kan er een nieuwe stem opstaan die zegt: ‘We kunnen dit nu anders doen. Hoe kunnen we in verbinding blijven?’
Een verdieping van de stemmen
Nu je kennis hebt gemaakt met de verschillende stemmen van je vermijdingsreactie, gaan we kijken hoe deze zich in de praktijk uiten. Het verhaal van Anisa laat zien hoe deze innerlijke delen elkaar beïnvloeden. Door haar ervaring te volgen, leer je je eigen patronen beter herkennen.
Het overleefdeel: het flexibele harnas
Je overleefdeel wordt geactiveerd als je in een situatie terechtkomt waarin je je niet veilig voelt. Je systeem zorgt er dan voor dat je je terugtrekt en aanpast – dat is tenslotte wat het ooit heeft geleerd om te doen. Bij de vermijder uit dit beschermingsmechanisme zich in een constante beweging tussen blijven en gaan – iets wat Anisa duidelijk ervaart in de situatie met haar collega’s.
Inmiddels herkent ze steeds beter de fysieke signalen:
- een onrustig lichaam dat constant in beweging wil zijn
- wisselende temperaturen: warm worden in haar bovenlichaam, koud in haar onderstel
- een verhoogde hartslag
- friemelende handen, plukken aan kleding of aan zichzelf
- zoekende ogen die alle kanten op gaan
- schouders die steeds naar voren en dan weer naar achteren bewegen
- benen die willen wiebelen
In haar gedrag merkt ze patronen op:
- uitstellen van antwoorden of beslissingen
- meebewegen met verschillende meningen
- afleiding zoeken
- taken half afmaken
- harmonie willen bewaren
- conflicten uit de weg gaan
In haar communicatie herkent ze:
- vage, ontwijkende antwoorden geven
- met alle winden meewaaien
- gesprekken een andere wending geven
- humor gebruiken om spanning te breken
- praten over praktische zaken in plaats van gevoelens
Het traumadeel: onder het harnas
Door ook haar traumadeel een stem te geven, ontdekt Anisa dat er onder het vermijden een laag van pijn en verdriet ligt. Ze begint te voelen hoe moeilijk het voor haar is geweest om nooit echt te leren wat zij zelf vindt of voelt. In therapie durft ze voor het eerst toe te geven hoe eenzaam dit soms is – alsof ze altijd aan de zijlijn van haar eigen leven staat.
In dit traumadeel huizen:
- een gevoel van onzekerheid over wat ze zelf wil
- angst voor afwijzing als ze haar eigen mening uit
- verdriet omdat ze zichzelf niet kan laten zien
- woede die geen uitweg vindt
Je gezonde deel: de wijze kern
Naarmate Anisa meer contact maakt met haar gezonde deel, ontdekt ze een wijsheid die haar kan helpen om anders om te gaan met spannende situaties. Ze leert dat ze niet direct hoeft te weten wat ze ergens van vindt, maar dat ze wel present kan blijven bij zichzelf.
Naarmate ze verder komt, lukt het haar om zichzelf en anderen ‘ondertiteling’ te geven – alsof ze hardop de ondertiteling voorleest van wat er in de situatie gebeurt.
Een paar maanden later zit ze weer in een vergadering waar onenigheid is over een project. Als collega’s om haar mening vragen, voelt ze dezelfde onrust opkomen, alleen deze keer herkent ze haar reactie. Ze staat een moment stil bij zichzelf en zegt dan: ‘Ik merk dat ik nu een beetje om de hete brij heen dreig te draaien, omdat ik eigenlijk niet goed weet wat ik hiervan vind. Mag ik eerst horen wat jullie beiden precies bedoelen voordat ik mijn mening deel?’
Ze merkt dat deze eerlijkheid haar rust geeft. Ze hoeft niet direct een kant te kiezen of weg te lopen – ze mag de tijd nemen die ze nodig heeft. En het mooie is: haar collega’s waarderen deze openheid.
Vanuit het gezonde deel leert Anisa:
- herkennen wanneer ze begint te vermijden
- de fysieke signalen op te merken (‘Ik voel dat ik onrustig word’)
- contact te maken met wat er onder het vermijden ligt
- een zachte nieuwsgierigheid te ontwikkelen naar haar eigen reacties
Journaloefening
Je drie delen leren kennen
Neem even de tijd om op te schrijven wat je tot nu toe (door de video en het lezen van het verhaal van Anisa) hebt ontdekt over je verschillende delen.
Lichaamsgerichte therapie: een Somatic Experience-oefening
In de volgende video maak je kennis met een Somatic Experience-oefening waarbij je gaat ontdekken hoe verschillende vormen van spanning zich in je lichaam manifesteren. Deze methode richt zich op het werken met zowel fysieke als emotionele spanning die in je lichaam is opgeslagen.
Sommige mensen ervaren dit vooral als lichamelijke sensaties – zoals spanning in de schouders, een strakke kaak of verkrampte handen. Anderen voelen vooral de emotionele lading, zoals machteloosheid, een schuldgevoel of eenzaamheid. Door bewust aandacht te geven aan deze lichamelijke en emotionele signalen en de natuurlijke bewegingen die hieruit voortkomen toe te laten, help je je lichaam om opgebouwde spanning los te laten.
Wanneer je begint met somatische oefeningen, kunnen er verschillende vormen van ontlading plaatsvinden. Denk aan:
- kleine trillingen in je vingers of benen
- zuchten of diepe ademhalingen
- plotselinge bewegingen
- opkomende emoties zoals huilen of lachen
Deze ontladingen helpen je lichaam om een teveel aan stresshormonen zoals adrenaline en cortisol af te voeren. Het is een natuurlijk verwerkingsproces.
In de bibliotheek vind je meer achtergrond over somatische oefeningen, het werken met je ademhaling en je stem en hoe je lichaam spanning verwerkt.
Het kan zijn dat je tijdens de oefening de neiging voelt om weg te gaan – dit is een natuurlijke reactie van je systeem. Door de oefening vaker te herhalen, ontdek je dat wat er te voelen valt vaak minder bedreigend is dan je dacht. Je hoeft er de eerste keer niet gelijk helemaal bij te blijven. Het is juist waardevol om te pendelen tussen blijven en weggaan, tot je millimeter voor millimeter meer ruimte voelt om aanwezig te zijn. Door kleine bewegingen te maken, met je ademhaling te werken en geluid te maken, kom je op een steeds zachtere wijze in contact met jezelf.
De oefening duurt ongeveer 40 minuten. Zorg voor een rustige plek waar je ongestoord kunt zijn en draag gemakkelijke kleding.
Tip – In deze video ga je aan de slag met een situatie waarin je door een persoon getriggerd werd. Is dit dezelfde persoon als degene die je bij de draagkrachtoefening hebt gekozen? Kies dan een andere situatie of een andere persoon voor deze oefening. Dit helpt je om de verschillende aspecten van relaties apart te kunnen onderzoeken.
Journaloefening
De somatische reis
We nemen even de tijd om terug te blikken op jouw pad.
Journal afgerond?
Nu je hebt gevoeld hoe vermijding in je lijf leeft, kun je deze ervaring meenemen naar je dagelijks leven. Je kunt steeds eerder de signalen herkennen, zoals de spanning in je schouders, een onrustige maag of de neiging om weg te lopen. Maar in plaats van je beschermingsmechanisme leidend te laten zijn, kun je stilstaan bij wat er gebeurt en jezelf afvragen wat je op dat moment nodig hebt. Eventueel kun je dit delen met de ander, bijvoorbeeld door te zeggen: ‘Ik merk dat ik even tijd nodig heb.’ Zo zorg je ervoor dat alle delen in jou aanwezig blijven en word je niet meer altijd overgenomen door alleen het vermijdende deel in jou.
De kracht van je vermijdingsreactie
We gaan nog even terug naar Anisa, want nadat ze zich een tijd lang heeft verdiept in haar beschermingsmechanisme, ontdekt ze dat haar neiging tot vermijden ook positieve kanten heeft. Waar ze eerst vooral de nadelen zag, begint ze nu te herkennen hoe de eigenschappen van de vermijder haar ook hebben geholpen. Kijk maar eens mee:
Een natuurlijk aanpassingsvermogen
Ze merkt dat ze situaties vaak heel goed kan aanvoelen. Waar dit eerst vooral diende om conflict te vermijden, kan ze deze vaardigheid nu bewust inzetten om bruggen te bouwen tussen mensen. In teamvergaderingen wordt er dankbaar gebruikgemaakt van haar vermogen om verschillende perspectieven te zien en te verwoorden.
Een scherp observatievermogen
Door haar gewoonte om eerst te observeren voordat ze zich uitspreekt, ziet Anisa vaak details die anderen missen. Ze merkt spanning op voordat deze escaleert en kan subtiele signalen in de groepsdynamiek waarnemen. Deze gave helpt haar om situaties genuanceerd te benaderen.
Ruimte voor verkenning
Waar ze eerst dacht dat ze ‘te langzaam’ was met het vormen van haar mening, ziet ze dat ze vaak tot meer doordachte conclusies komt. Ze leert deze tijd voor reflectie te waarderen in plaats van zich ervoor te schamen.
Een harmoniserende aanwezigheid
In conflictsituaties blijkt haar vermogen om verschillende kanten te zien een grote kracht. Ze kan anderen helpen om elkaar beter te begrijpen en werkt nu als mediator binnen haar team. Wat eerst vermijding was, is uitgegroeid tot een waardevolle bemiddelende kwaliteit.
Een natuurlijke diplomatieke gave
Anisa’s vermogen om voorzichtig en weloverwogen te communiceren blijkt in veel situaties een voordeel. Ze heeft geleerd om dit niet meer te zien als ‘zwak’ of ‘vermijdend’, maar als een vaardigheid die bijdraagt aan een betere samenwerking en begrip.
Deze kwaliteiten heb jij wellicht ook, al herken je ze misschien nog niet allemaal. Ze komen vaak vanzelf meer naar voren naarmate je jouw beschermingsmechanisme beter leert kennen.
Terugblik op jouw pad
Het pad van vermijding naar verbinding vraagt tijd. Soms zul je merken dat je oude patronen terugkeren – dat is deel van het proces. Het doel is niet om nooit meer te vermijden, maar om met mildheid te herkennen wat er gebeurt. Door de oefeningen uit deze module te blijven herhalen, ontwikkel je het vermogen om zowel voor jezelf te zorgen als in contact te blijven met anderen.
Journaloefening
Terugblik op jouw pad
Pak na de video-oefening je pen en papier erbij en beantwoord de volgende vragen.
Je reis vervolgen
Je bent aan het einde van deze module over vermijding gekomen. Je hebt onderzocht hoe dit mechanisme je heeft beschermd én beperkt. Door de oefeningen heb je ervaren dat er een andere weg mogelijk is: van automatisch weggaan naar bewust kiezen wanneer je ruimte nodig hebt. Nu is het moment om deze kennis toe te passen in relatie met anderen. Want je innerlijke reis wordt pas echt betekenisvol als je die ook kunt delen met de mensen om je heen.
In de volgende module leer je daarom hoe je het gesprek kunt aangaan na een moment waarbij vermijding als beschermingsmechanisme de overhand had. Of je nu wegliep uit een gesprek, een vraag ontweken hebt of een reactie uitstelde – er komt meestal een moment dat je weer in contact wilt komen. Je krijgt praktische handvatten om rustig te delen wat er in je omging tijdens de trigger, ook als je nog steeds de neiging voelt om de situatie te vermijden.
In deze video leer je:
• hoe je samen een veilige omgeving voor deze gesprekken creëert
• welke valkuilen je kunt herkennen en vermijden tijdens het gesprek
• wanneer en hoe je de ander om hulp kunt vragen
• hoe je hier concreet mee aan de slag gaat
Met deze aanpak kun je ook de ander uitnodigen om diens ervaring te delen, waardoor er meer ruimte ontstaat voor een echt gesprek en diepere verbinding.