De Bibliotheek - Systemisch werk
welkom
Je hebt er vast weleens van gehoord: familieopstellingen. Misschien roept het bij jou beelden op van mensen die in een kring staan en elkaar representeren, of van emotionele doorbraken in groepsbijeenkomsten. Maar wat zijn familieopstellingen nu eigenlijk precies?
Systemisch werk
Familieopstellingen behoren tot wat ‘systemisch werk’ wordt genoemd. De grondlegger is Bert Hellinger, een Duitse psychotherapeut die vanaf de jaren zeventig ontdekte dat er in families onzichtbare patronen bestaan die van generatie op generatie worden doorgegeven. Later hebben anderen in Nederland, zoals Elmer Hendricks en Els van Steijn, dit werk verder ontwikkeld.
Het basisidee van systemisch werk is: we staan niet los van de systemen waaruit we voortkomen. Veel van wat we als ‘onze’ patronen, reacties of problemen ervaren, zijn patronen die door het hele familiesysteem worden gedragen. Soms draag je onbewust iets mee wat eigenlijk niet van jou is – de pijn van een grootouder, de onverwerkte rouw van je moeder, of de loyaliteit naar iemand die uit het systeem is weggevallen.
Beeldmateriaal
Familieopstellingen – een vorm van systemisch werk – kunnen inzicht geven in deze patronen en zijn bijvoorbeeld waardevol als:
- Patronen hardnekkig blijven terugkeren – je begrijpt je reacties, maar ze blijven zich herhalen alsof er een onzichtbare kracht werkzaam is.
- Familiethema’s die zich blijven herhalen – denk aan depressie, verslaving, vroege dood.
- Je voelt dat je niet helemaal jezelf kunt zijn – alsof je vasthoudt aan verwachtingen van anderen die je belemmeren in je eigen ontwikkeling.
- Bij onverklaarbare symptomen – lichamelijke of emotionele problemen waar geen duidelijke oorzaak voor te vinden is.
Systemisch werk biedt een manier om deze verborgen verbindingen zichtbaar te maken en ruimte te creëren voor je eigen authentieke leven.
Systemisch werk
De theoretische grondslagen
Wat maakt dat families soms generaties lang dezelfde patronen herhalen? Waarom voelt het voor sommige mensen zo moeilijk om hun eigen weg te gaan? Deze vragen stonden centraal in het werk van Bert Hellinger, die baanbrekende ontdekkingen deed over de verborgen dynamieken in familiesystemen.
Hellinger observeerde dat er in families krachten werkzaam zijn die het gedrag van familieleden beïnvloeden, vaak zonder dat zij zich daarvan bewust zijn. Hij zag bijvoorbeeld dat kinderen soms onbewust de trekjes gingen vertonen van familieleden die ze nooit hadden gekend, of dat bepaalde problemen zich generatie op generatie herhaalden zonder duidelijke reden. Ook ontdekte hij dat in families waarin een kind was overleden maar over wie nooit werd gesproken, er vaak een ander kind in dezelfde familie was dat zich schuldig voelde zonder reden. Of gezinnen waarin een familielid was verstoten, kregen te maken met kinderen die zichzelf buitensloten, bijvoorbeeld door geen vrienden te maken.
Beeldmateriaal
Door jarenlang families te observeren en met hen te werken, ontdekte hij dat deze patronen niet willekeurig zijn. Er lijkt een soort innerlijke wijsheid of geweten werkzaam te zijn dat waakt over het welzijn van het hele familiesysteem. Dit geweten werkt op verschillende niveaus, elk met zijn eigen functie en invloed. Hellinger onderscheidde drie van deze niveaus:
- Het persoonlijke geweten is het geweten dat we allemaal kennen – de innerlijke stem die ons vertelt wat goed en fout is binnen onze directe relaties. Dit geweten zorgt ervoor dat we erbij willen horen, geliefd willen blijven, niet buitengesloten willen worden.
- Het collectieve geweten werkt op een dieper niveau en waakt over het hele familiesysteem. Het zorgt ervoor dat iedereen die tot het systeem behoort, ook een plek krijgt. Wanneer iemand wordt buitengesloten – door overlijden, verbanning, of simpelweg vergeten worden – zorgt dit geweten ervoor dat een ander onbewust die plek inneemt. Vaak gebeurt dit onbewust: een kind kan bijvoorbeeld de trekjes gaan vertonen van een overleden oom, of een kleinzoon kan de onverwerkte pijn van zijn grootvader gaan dragen.
- Het spirituele geweten verbindt ons met iets wat groter is dan het familiesysteem – met de mysteries van het leven en de dood, en met universele waarden als liefde en waarheid. Dit geweten kan ons soms vragen om patronen los te laten die door het collectieve geweten worden gehandhaafd. Bijvoorbeeld wanneer een familietraditie van zwijgen over pijnlijke gebeurtenissen de heling van het systeem in de weg staat, of wanneer loyaliteit aan familiepatronen je ervan weerhoudt om je authentieke zelf te leven.
Naast deze drie gewetens ontdekte Hellinger fundamentele wetten die werkzaam zijn in elk systeem:
- De wet van het behoren: iedereen die tot het systeem behoort, heeft recht op een plek. Dit geldt voor alle familieleden, ook degenen die zijn overleden, weggestuurd, of over wie niet wordt gesproken. Wanneer iemand wordt buitengesloten, ontstaat er een verstoring die een effect heeft opvolgende generaties. Vaak gaat dan iemand anders in het systeem deze persoon onbewust representeren.
- De wet van de ordening: er is een natuurlijke hiërarchie waarin degenen die er eerder waren, voorrang hebben boven degenen die later kwamen. Ouders gaan voor kinderen, eerste kinderen voor tweede kinderen, enzovoort. Problemen ontstaan wanneer deze ordening verstoord raakt, zoals wanneer een kind zich genoodzaakt voelt de rol van ouder op zich te nemen.
- De wet van de balans: in relaties moet er evenwicht zijn tussen geven en nemen. Wanneer dit evenwicht verstoord raakt – door bijvoorbeeld alleen maar te geven of alleen maar te nemen – ontstaat er spanning die de relatie kan verstoren.
Beeldmateriaal
Deze ontdekkingen van Hellinger vormden de basis voor het moderne systemische werk. Zijn inzichten over de onzichtbare wetten in families werden later verder ontwikkeld door anderen, waaronder Elmer Hendrick. Zo heeft Elmer de Taoïstische filosofie aan de benadering toegevoegd, waardoor we op een geheel andere manier naar familieopstellingen kijken. De Tao – ‘de Weg’ – verwijst naar de natuurlijke stroom van het leven, de kracht die alles in beweging houdt en naar evenwicht leidt.
In familieopstellingen zie je deze Taoïstische principes direct terug. Wanneer een familiesysteem in evenwicht is, stroomt de levensenergie vrij en kunnen alle familieleden hun eigen plek innemen. Maar wanneer er verstoringen zijn – door buitengesloten familieleden, doorbroken loyaliteiten, of onverwerkte trauma’s – ontstaat er stagnatie in deze natuurlijke stroom. Symptomen en problemen in het huidige leven zijn dan signalen die aanwijzen waar de stroom wordt geblokkeerd.
Vanuit dit perspectief zijn problemen dus geen vijanden die bestreden moeten worden, maar ingangen naar wat aandacht vraagt in het familiesysteem. In opstellingen betekent dit dat we niet proberen iets te ‘fiksen’, maar kijken wat er wil bewegen of gezien worden. We volgen de natuurlijke bewegingen die ontstaan en vertrouwen erop dat het systeem zelf naar evenwicht toe wil bewegen.
De mooiste vorm van beweging is je verplaatsen in een ander.
— poetistisch
Systemisch werk
Wat zijn familieopstellingen?
Een familieopstelling is een methode die de onbewuste patronen uit het familiesysteem zichtbaar maakt. Het doel is om te ontdekken waar je mogelijk ‘vastzit’ in een patroon dat je onbewust hebt overgenomen van een generatie voor jou. Je ontdekt welke loyaliteiten of dynamieken er mogelijk spelen in jouw leven die niet van jou zijn, zodat je weer vrij kunt komen om je eigen authentieke pad te bewandelen.
Elmer Hendricks omschrijft het als ‘een multi-dimensionale projectie van het innerlijk van de cliënt.’ Dit klinkt misschien nu nog abstract, maar wat het betekent wordt duidelijker wanneer we het stap voor stap uitleggen.
Beeldmateriaal
Tijdens een opstelling worden mensen in een ruimte opgesteld om familieleden of andere belangrijke figuren te representeren. Deze mensen – representanten genoemd – gaan dan voelen en ervaren wat er in het familiesysteem speelt, zonder dat ze van tevoren iets weten over de situatie.
Nu wordt het wat complexer, want: hoe kunnen mensen voelen wat er in het systeem van iemand anders gaande is? Dat brengt ons bij een van de meest fascinerende aspecten van dit werk: het ‘wetende veld’. Er lijkt een veld van informatie te bestaan dat alle kennis over een familiesysteem bevat. Wanneer iemand wordt gekozen om bijvoorbeeld jouw moeder te representeren, krijgt deze persoon toegang tot gevoelens en informatie over jouw moeder. Hoe dit precies werkt, is tot dusver niet duidelijk. Dát het werkt, blijkt uit alle verhalen en ervaringen van therapeuten, representanten en mensen die een opstelling hebben gedaan.
Het is belangrijk om te begrijpen dat de representant niet de hele persoon ‘wordt’ of alle aspecten van bijvoorbeeld jouw moeder gaat voelen. Wat zich toont zijn specifieke deelaspecten die relevant zijn voor het thema van die opstelling. Wanneer je moeder ergens al lang niet meer over wil praten, betekent dit niet dat ze ook niet openstaat voor gesprekken over andere onderwerpen in haar leven. Het is een bundel van deelaspecten die op dat moment in die specifieke opstelling naar voren komt. Bij een andere opstelling met een ander thema kunnen weer heel andere aspecten van dezelfde persoon zichtbaar worden.
Nog altijd is niet bekend hoe dit fenomeen werkt. Toch doet het zich keer op keer voor in opstellingen en heeft het al ontzettend veel mensen geholpen. De werking kan – vooralsnog – niet volledig verklaard worden vanuit ons gewone denken. Maar, we kunnen we een poging doen om het te begrijpen:
Stel je voor dat je innerlijke wereld een landschap is met verschillende gebieden. Sommige delen ken je goed: je bewuste gedachten, je dagelijkse gevoelens, je bekende reactiepatronen. Maar er zijn ook gebieden die in nevelen gehuld zijn – je blinde vlekken. Dit zijn de delen die wel invloed hebben op je leven, maar buiten je bewuste waarneming vallen.
Het familiesysteem bevindt zich per definitie in jou. Alle verhalen, trauma’s, liefdes en verliezen van je familie hebben ergens in jouw psyche een plek gekregen. Een opstelling projecteert een deel van dat innerlijke systeem naar de buitenwereld, zodat je kunt zien wat er onder de oppervlakte speelt. Deze projectie kan verschillende onbewuste dynamieken zichtbaar maken:
Beeldmateriaal
- Identificatie met buitengesloten familieleden: je draagt onbewust de ‘lasten’ van iemand die vergeten is. Bijvoorbeeld een kind dat de karaktertrekken gaat vertonen van een overleden oom over wie nooit wordt gesproken, of dat de depressie van een grootouder gaat dragen.
- Verstrikking met het lot van anderen: je draagt andermans pijn of trauma alsof het je eigen pijn is. Dit kan zich uiten in onverklaarbare angsten, verdriet dat niet van jezelf lijkt te zijn, of het gevoel dat je voor anderen moet zorgen ten koste van jezelf.
- Verstoorde ordening: je staat niet op je eigen plek in het familiesysteem. Misschien probeer je groter te zijn dan je ouders door hun problemen op te lossen, of kleiner door je eigen kracht niet te durven tonen.
- Onderbroken bewegingen: liefdesbewegingen naar ouders die in de kindertijd niet konden plaatsvinden. Door ingrijpende gebeurtenissen kon de natuurlijke stroom van liefde naar je ouders niet worden voltooid, wat zich later kan uiten in relatieproblemen.
Het doel van een opstelling is niet om problemen direct op te lossen, maar om zichtbaar te maken wat er speelt in het familiesysteem. Door datgene wat verborgen was eindelijk te kunnen zien en erkennen, kan er vaak al een natuurlijke verschuiving plaatsvinden. Het is alsof er een knoop wordt losgemaakt waarvan je niet eens wist dat hij er zat.
Een voorbeeld maakt dit misschien helderder. Anna’s verhaal laat zien hoe een opstelling generatiepatronen zichtbaar kan maken.
Het verhaal van Anna
Van generatiepatroon naar bevrijding
Ik neem je mee in het verhaal van Anna.
Tot slot
Familieopstellingen bieden een unieke manier om te kijken naar de onzichtbare verbindingen die je leven beïnvloeden. Ze laten zien dat we dragers zijn van verhalen die veel verder reiken dan onszelf – verhalen van liefde en verlies, van loyaliteit en uitsluiting, van pijn die door generaties heen wordt gedragen.
Beeldmateriaal
Het mooie van dit werk is dat het niet vraagt om het wegmaken van delen van jezelf of je familie, maar om het zien van wat er is. Vaak is dat zien alleen al genoeg om iets te laten verschuiven. Wanneer je begrijpt dat bepaalde pijn niet alleen jouw pijn is, kan er een diepe bevrijding plaatsvinden. Wanneer wat verborgen was eindelijk mag bestaan, ontstaat er rust en ruimte voor je eigen unieke verhaal.
Opstellingenwerk is een waardevolle aanvulling op andere vormen van persoonlijke ontwikkeling. De vaardigheden die je hebt geleerd om je zenuwstelsel te reguleren, je copingstrategieën te herkennen en compassievol met jezelf om te gaan, blijven belangrijk voor het integreren van de systemische inzichten in je dagelijks leven.
* Deze tekst is gebaseerd op de boeken van Elmer Hendrix, onder andere ‘Zinnen die de ziel raken’ en ‘Tao en de kunst van familieopstellingen’.