Module 4 · Een verdieping op de polyvagaaltheorie
Hey!
Kom lekker te zitten,
schuif fijn aan bij deze module
welkom
Je hebt nu een eerste basis gelegd voor de cursus, zowel met de draagkracht-oefening als de theorie. In deze module zet je de volgende stap. Je gaat ontdekken hoe jij reageert op een trigger: ben je geneigd te vechten, vluchten of bevriezen? Ook ontdek je wat je voelt in je lichaam als je beschermingsmechanisme in werking treedt. Begin je te zweten en gaat je hartslag omhoog? Wisselen warmte en koude zich af of slaat je hele lichaam juist ‘dicht’? Door je bewust te worden van deze signalen, kun je straks gemakkelijker herkennen wanneer je even op de pauzeknop mag drukken.
Je zenuwstelsel als beschermer
Jouw trouwe bewaker
Laten we eerst nog eens verder duiken in ons zenuwstelsel, aangezien je zenuwstelsel ten grondslag ligt aan je beschermingsmechanisme.
Je kunt je zenuwstelsel zien als een trouwe bewaker die dag en nacht voor je zorgt. In de vorige module schreef ik al dat het constant in de gaten houdt of alles veilig is voor jou. Dit doet het helemaal vanzelf, zonder dat jij er iets voor hoeft te doen. Het is een systeem dat precies weet wat er nodig is om jou te beschermen.
Dieren in het wild demonstreren dit beschermingsmechanisme heel mooi. Kijk maar eens naar een hert. Op het moment dat het hert staat te grazen, voelt het zich veilig – in deze staat kan het zich ontspannen en contact maken, bijvoorbeeld met andere herten. Maar zodra er gevaar ontstaat, bijvoorbeeld in de vorm van een tijger, weet het in een fractie van een seconde wat het moet doen: vluchten. Het hert maakt zich klaar om weg te komen: de hartslag gaat omhoog, zodat het bloed sneller door het lijf gepompt wordt en spieren zich kunnen aanspannen – klaar voor de sprint. Als vluchten geen optie is, probeert het hert te vechten. Bij een tijger maakt het dier niet veel kans, waardoor op dat moment het bevriezingsmechanisme aan gaat: zodra het in de bek van de tijger terechtkomt, wordt het heel stil en doet alsof het dood is. Hiermee maakt het hert nog een kans om te overleven. Al met al is dit dan ook het doel van het systeem: ervoor zorgen dat je de situatie die gaande is, overleeft.
Van tijgers naar triggers
Beschermingssysteem als het hert
Als mensen hebben we hetzelfde beschermingssysteem als het hert. Ook jouw lichaam heeft geleerd om snel en effectief te reageren op gevaar. Het verschil is alleen dat onze ‘tijgers’ er anders uitzien én dat ze vaak zijn gekoppeld aan eerdere ervaringen, waardoor situaties uit het verleden nog doorwerken in het heden. Wat ik daarmee bedoel is dat situaties uit het verleden opnieuw getriggerd kunnen worden door het heden. Die trigger (herinnering aan het verleden, al dan niet bewust) is dan jouw tijger.
Stel dat je als kind vaak te horen hebt gekregen dat je het ‘niet goed’ deed, dan ben je daar in het heden vaak nog gevoelig voor. Dat – en andere (onbewuste herinneringen*) – maakt dat bijvoorbeeld onderstaande situaties emotioneel spannend voor je kunnen zijn:
- als je leidinggevende zegt dat je werk niet goed genoeg is;
- als je partner boos op je wordt;
- als je agenda overvol is en je het gevoel hebt dat je het niet aankunt;
- als er plotseling iets verandert waar je geen controle over hebt;
- als je je niet gezien of gehoord voelt.
Je lichaam kan deze situaties net zo bedreigend ervaren als het hert deed bij de tijger. Je systeem schiet dan automatisch in een van de beschermingsmechanismen: vechten, vluchten of bevriezen. Dit gebeurt razendsnel en buiten je bewuste controle om. Ook al is er geen acuut gevaar, je zenuwstelsel denkt wel dat er acuut gevaar is en wil je beschermen.
Zodra je begrijpt dat je in moeilijke situaties in het heden vaak wordt gestuurd door ervaringen uit het verleden, maak je een belangrijke sprong in je bewustzijn. Het biedt je de kans om jezelf beter te ondersteunen op het moment dat je geraakt wordt in iets ‘ouds’.
Voordat we verder gaan:
Deze beschermingsmechanismen zijn er niet voor niets. Ze hebben je ooit geholpen om te overleven, om je staande te houden in situaties die te groot of te intens waren. Veroordeel de manier waarop jij (en anderen) reageert daarom niet. Je beschermingsmechanisme verdient je dankbaarheid en begrip. Het is de manier waarop jouw lichaam voor je zorgt en je beschermt.
* Wil je meer vat krijgen op situaties uit het verleden en begrijpen waarom je in het heden soms gevoelig bent voor ogenschijnlijk ‘kleine’ dingen? Hier komt het puzzeldocument om de hoek kijken: daar leer je via verschillende oefeningen alle puzzelstukjes uit je verleden kennen.
De Polyvagaaltheorie
In de komende video blik ik kort terug op de polyvagaaltheorie en maak je kennis met de wijze waarop jouw beschermingsmechanisme zich in de praktijk laat zien.
Neem een moment om lekker te gaan zitten, zodat je je aandacht naar je ademhaling kunt brengen. Adem drie keer diep in, waarbij je je uitademing langer laat zijn dan je inademing – maak alvast een beetje ruimte voor wat er komen gaat. Weet dat alles wat je gaat voelen en wat de komende video’s in je oproepen er mag zijn. Wees lief voor jezelf – je reacties zijn er om je te helpen.
De polyvagaaltheorie – In de praktijk
Nu je de theorie kent over hoe ons zenuwstelsel reageert op veiligheid en gevaar, ga je kijken hoe dit er in de praktijk uitziet. In de volgende video krijg je een demonstratie van de oefening. Ik laat je stap voor stap zien wat er kan gebeuren, zodat jij straks bij video 3 met meer vertrouwen je eigen ervaring kunt aangaan.
Wat ga je zien?
Je ziet mij door de verschillende toestanden van het zenuwstelsel bewegen. Ik gebruik hiervoor kleuren, zodat je visueel kunt maken hoe je van staat naar staat beweegt:
- we starten altijd in de ‘groene’ staat van veiligheid – de plek waar je je veilig en kalm voelt;
- van daaruit onderzoeken we hoe het lichaam reageert wanneer er een trigger binnenkomt;
- je ziet hoe je lichaam daarop kan reageren: door te bevriezen (blauw), te vechten (rood) of te vermijden (paars);
- tot slot zie je hoe je weer terug kunt keren naar de veilige, groene staat.
Wat je in deze demonstratie hebt gezien, kan anders zijn dan wat jij straks tijdens je eigen oefening gaat ervaren. Dat is helemaal goed – ieders zenuwstelsel reageert op zijn eigen unieke manier.
OEFENING
Jouw oefening in de weg naar veiligheid
In de komende video-oefening waarin je zelf aan de slag gaat, werk je met een situatie (trigger) die jou heeft geraakt. Dit kan iets zijn wat recent is gebeurd of een terugkerend thema is in je leven. Probeer voor nu geen zware of traumatische gebeurtenissen te kiezen om mee te werken. Kies een situatie die je je goed kunt herinneren en waarvan je het idee hebt dat je er – van waar je nu staat – veilig aan kunt werken. We staan nog aan het begin van de cursus en in deze fase is het belangrijk om eerst te werken aan de veiligheid (het gezonde deel) in jezelf.
Denk bijvoorbeeld aan een gesprek met je leidinggevende dat spanning opriep, omdat het je deed denken aan situaties waarin je je eerder niet gehoord voelde. Of een conflict met een vriend, dat oude gevoelens van afwijzing raakte. Het hoeft geen grote gebeurtenis te zijn – juist dagelijkse momenten van spanning kunnen ons veel leren over onze reactiepatronen.
Je bepaalt zelf hoe diep je wilt gaan en je kunt op elk moment pauzeren of stoppen. Tijdens de oefening begeleid ik je stap voor stap:
- we beginnen in je ‘groene’, veilige staat;
- van daaruit verkennen we voorzichtig wat de situatie met je doet;
- je volgt de bewegingen die je lichaam wil maken;
- je onderzoekt wat je daar ervaart;
- en je leert hoe je weer terug kunt keren naar je rustige staat.
Wat je nodig hebt tijdens het kijken van de video:
- pen en papier
- vier elementen die de verschillende kleuren representeren, zodat je daar naartoe kunt bewegen. Heb je niet iets wat erop lijkt? Werk dan met de materialen die je hebt. Bijvoorbeeld: kussenslopen, kledingstukken of theedoeken in verschillende kleuren. Zolang jij weet welk voorwerp welk beschermingsmechanisme vertegenwoordigt, is het helemaal goed. Belangrijk is wel dat:
- de bevriezer links van je ligt
- de vechter rechts van je ligt
- de vermijder achter je ligt
Neem nu even de tijd om je ruimte in te richten en een situatie te kiezen waar je mee wilt werken. We gaan samen ontdekken hoe jouw zenuwstelsel reageert en hoe je daar met meer begrip naar kunt kijken. Je bent niet alleen op deze reis – ik ben er om je te begeleiden bij elke stap die je zet.
Journaloefening
Jouw beschermingsmechanisme
Je hebt een belangrijke stap gezet in het leren begrijpen van je zenuwstelsel. Je hebt ontdekt hoe jouw lichaam reageert op spanning en welk beschermingsmechanisme voor jou het meest vertrouwd is. Sta even stil bij wat je hebt ervaren middels een journaloefening.
Je reis vervolgen
Je hebt nu ontdekt welk beschermingsmechanisme je het meest inzet. Dit is een waardevol inzicht – je kent jouw automatische reactie op spanning en je hebt gevoeld wat er in je lichaam gebeurt als je wordt getriggerd.
De informatie uit deze module helpt je om een keuze te maken voor jouw unieke pad. Op jouw unieke pad ga je straks de diepte in:
De vechter gaat begrijpen waar de vechtrespons vandaan komt, leert de kracht constructief inzetten en vindt nieuwe manieren om voor zichzelf op te komen.
De bevriezer ontdekt de wijsheid in de stilte, leert weer in beweging te komen en vindt de eigen stem.
De vermijder begrijpt de neiging tot weggaan, leert veilig aanwezig te blijven en maakt contact met wat er in zich leeft.
Goed om te weten: Het beschermingsmechanisme dat nu het sterkst naar voren kwam, is niet altijd jouw reactie in alle situaties. Het kan per situatie en relatie verschillen. Identificeer je daarom niet volledig met één mechanisme – blijf luisteren naar de innerlijke fluisteringen die er altijd doorheen schijnen.
Ben je nog niet zeker welk mechanisme bij jou de overhand heeft? Je kunt de oefening uit deze module opnieuw doen. Hoe vaker je oefent, hoe gemakkelijker het wordt om te herkennen welke reactie jouw lichaam automatisch inzet.
*Indien je besluit om meerdere paden te bewandelen, dus bijvoorbeeld die van de vermijder en de bevriezer, dan zul je merken dat er overlap is tussen de paden. Bij ieder pad staat een casus centraal en doorloop je dezelfde journal- en video-oefeningen. Wel hebben ze allemaal hun eigen kleuring, afgestemd op het mechanisme. Maak tijdens het bewandelen van een nieuw pad zelf je keuzes: begin je van vooraf en lees je alles opnieuw in zijn volledigheid? Of kies je voor een meer scannende blik en sta je stil bij punten die jou van nieuwe kennis en inzichten voorzien.
De volgende stap: zelfcompassie
Voordat we in jouw beschermingsmechanisme-pad duiken maken we nog één tussenstop. Je maakt kennis met zelfcompassie – de zachtheid die je nodig hebt om echt naar jezelf te kunnen kijken. Hierin ontdek je hoe je met meer zachtheid naar je reactiepatronen kunt kijken waardoor verandering beter mogelijk wordt. Je leert:
• waarom zelfcompassie zo belangrijk is in dit proces
• hoe je jezelf kunt ondersteunen als het spannend wordt
• praktische manieren om meer begrip voor jezelf te ontwikkelen
Reis je mee?